14
aug

Krachtles 4: Empathie – Virus van verbinding

Geplaatst door op in Artikelen
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 6384
  • 0 reactie
  • Afdrukken

Deze zomer zal de herinnering ingaan als het moment van het neergeschoten vliegtuig. Maar dat niet alleen. Toen eenmaal bleek dat het vliegtuig voor het overgrote deel uit landgenoten bestond, verspreidde het virus van verbinding zich pijlsnel. In het hele land verschenen op symbolische plekken spontane bloemenzeeën.

Onbekenden vielen elkaar in de armen en huilden samen dikke tranen. Golven van genegenheid spoelden als een warme deken over de nabestaanden heen. Het hele land voelde mee met de nabestaanden, maar ook met de slachtoffers zelf. De kracht die hiervoor verantwoordelijk was, noemen we empathie. Maar wat is dat precies? Hoe werkt empathie en hoe kunnen we die kracht beïnvloeden? In krachtles 4 zoomen we in op het menselijk vermogen om zich in anderen te verplaatsen.

Empathie, wat is dat?

Empathie is het vermogen om jezelf, al dan niet bewust, in anderen te verplaatsen, om de denkbeelden van anderen te begrijpen, met hen mee te voelen en van daaruit gerichte acties te ondernemen. Empathie is het virus van menselijke verbindingen. Op basis van inlevingsvermogen komen duurzame relaties en samenwerkingsverbanden tot stand. Empathie gaat verder dan sympathie, dat slechts naar medeleven verwijst. Het is ook niet hetzelfde als compassie: Empathie heeft niet alleen betrekking op negatieve dingen als het menselijk lijden, maar ook op het inleven in positieve gedachten en gevoelens.

Zoals uit de hierboven gegeven omschrijving blijkt, zijn er nogal wat dimensies aan het begrip te onderkennen. Dat leidt tot uiteenlopende interpretaties, zoals ook bleek uit de in naar aanloop tot dit artikel gevoerde discussie. De scheidslijnen lopen met name langs de dimensies rationeel versus emotioneel en bewust versus onbewust:

  • Cognitieve empathie heeft betrekking op het vermogen om je op rationele gronden in de gedachten en zienswijzen van anderen te verplaatsen. Jezelf in het perspectief van anderen (klanten of andere stakeholders) verplaatsen of op basis van kennis over andermans persoonlijkheidsprofiel proberen om de onderlinge communicatie te verbeteren, zijn voorbeelden van cognitieve empathie.
  • Affectieve empathie duidt op het vermogen om je gevoelsmatig in de gemoedstoestand van anderen te verplaatsen en met anderen mee te voelen. Dit is ook de oorspronkelijke betekenis van het Griekse empatheia dat verwijst naar het beleven van een sterke aandoening of hartstocht.
  • Onbewuste empathie heeft betrekking op het instinctmatig ervaren wat een ander denkt of voelt. Bij het zien van een vogelspin die naar het hoofd van een slapende James Bond kruipt, krijgen we automatisch een onbehaaglijk gevoel. Onbewuste vormen van empathie nemen de vorm aan van sociale besmetting. Iemand begint te lachen en in een mum van tijd brult het hele gezelschap het uit van het lachen. Sinds enige tijd weten we hoe dit proces werkt: In ons brein functioneren specifieke hersencellen die reageren op handelingen die anderen verrichten. Deze zogeheten spiegelneuronen stellen ons in staat om het gedrag en de gevoelens van anderen te imiteren.
  • Bewuste empathie verwijst naar alle pogingen om jezelf doelbewust in de denk- en gevoelswereld van een ander te verplaatsen. Een treffend voorbeeld hiervan zien we in de film 'Invictus' waarin Nelson Mandela ervoor pleit om het door de zwarte bevolking gehate nationale rugbyteam toch te ondersteunen. Mandela weet hoe belangrijk dat team voor de witte bevolking is en probeert het te herdefiniëren als symbool van nationale eenheid.

You love it or you hate it...

We weten nu dat empathie een meerdimensionaal en rijk geschakeerd begrip is. Maar het is ook een omstreden begrip. Wie het over empathie heeft, moet berekend zijn op tal van vooroordelen en op hoogoplopende discussies. Tegenover uitgesproken fans die empathie als eigentijds wondermiddel propageren, staan namelijk nogal wat haters die er niets van moeten hebben.

De wereldberoemde psycholoog en bioloog Frans de Waal is een voorbeeld van het eerstgenoemde type. In zijn boek 'Een tijd voor empathie' houdt hij een vurig en vooral ook wetenschappelijk onderbouwd pleidooi om onze menselijke vermogens op empathisch gebied verder te ontwikkelen en beter te gebruiken. 'Hebzucht is uit, empathie is in', stelt hij bij wijze van binnenkomer. Aan de hand van vele tientallen observaties uit het dierenrijk en evenzoveel experimenten met menselijke proefkonijnen concludeert De Waal dat het zelfzuchtige karakter van de mens in het verleden niet alleen is overdreven, maar ook teveel is verheerlijkt. Het menselijk DNA is niet uitsluitend op eigenbelang gericht. Mensen beschikken, net als dieren, over het vermogen om zich met elkaar te verbinden. We hebben dit in het verleden te weinig onderkend. In de momenteel groeiende 'Wecomony' zou empathie echter een factor van doorslaggevend belang zijn.

Er zijn, zoals gezegd, ook nogal wat empathiehaters. Een daarvan zien we in de televisieserie 'De Prooi' in de persoon van Rijkman Groenink, die een wandeling met een coach maakt. Groenink is kandidaat om topman van de bank te worden, maar binnen de organisatie zijn er twijfels. Niet over zijn competenties op bancair gebied, maar over zijn empathisch vermogen. Met forse tegenzin heeft hij ingestemd met de wandeling en het gesprek. 'Ik vind mezelf empathisch genoeg en van mijn vrouw krijg ik ook weinig klachten', laat Groenink weten. Om na een onderbreking door een telefoongesprek te vervolgen met: 'Empathie, empathie, wat betekent dat eigenlijk, empathie?' De coach confronteert hem met klachten van medewerkers. Hij luistert slecht. Hij snoert anderen de mond en is alleen maar geïnteresseerd in zijn eigen mening. Groenink wuift alle klachten hooghartig van de hand. 'Waarom houden de mensen niet van u?', vraagt de coach vervolgens. Groenink is even met stomheid geslagen. Hij probeert de boot af te houden door te zeggen dat het niet in zijn taakomschrijving staat dat mensen van hem moeten houden. Als de coach de vraag herhaalt, valt Groenink definitief uit zijn rol. Hij is er klaar mee: 'Dat gelul over empathie altijd. Lazer op, man!'.

High Touch in de Weconomy

De houding die Rijkman Groenink laat zien, is door de Amerikaanse president Barack Obama enige jaren geleden aangeduid als empathietekort. Volgens hem hadden we hier met een urgent maatschappelijk en economisch probleem te maken dat ervoor zorgt dat sociale groepen volledig langs elkaar heen leven, dat de betrokkenheid van medewerkers in bedrijven schrikbarend laag is en dat leidt tot onderbenutting van het potentieel tot samenwerking. Ook anderen hebben de noodzaak om het empathietekort op te heffen onderschreven. In zijn boek 'A Whole New Mind' stelt Daniel Pink dat technologische en economische ontwikkelingen ons zowel dwingen om in termen van High Tech, als in termen van High Touch te denken. Empathie zou een belangrijke component van dit laatste zijn. Hoe belangrijk, laat de Amerikaanse onderzoekster Marie R. Miyashiro in haar boek 'The Empathy Factor' zien. Volgens haar hebben empathische organisatieomgevingen tot 45% lagere kosten, een 50% lager verzuim en verloop, een 250% hogere productie en een 100% hogere omzet en winst. Met name in Nederland zouden we deze cijfers met extra aandacht moeten bezien: Wij scoren immers torenhoog op de factor empathie. Van alle Nederlandse werknemers vindt maar liefst 77% dat hij of zij meestal goed in staat is om zich in de denk- en gevoelswereld van anderen te verplaatsen!

Kun je empathie leren?

Empathie is maar deels te leren. Ongeveer de helft van ons empathisch vermogen ligt genetisch vast en een flink deel van de andere helft wordt door omstandigheden bepaald. Toch is er geen reden voor wanhoop: Als je wilt, zijn er zijn genoeg manieren om je empathische vermogens aan te scherpen. Ik noem er vier:

  1. De eerste manier is dat je je bewust wordt van het belang en het nut van empathie. Empathie is een kwestie van willen, niet van moeten. Wie er, net als Groenink, niets voor voelt, kan er maar beter niet aan beginnen. Om empathisch voor de dag te komen, moet je oprecht in je medemens geïnteresseerd zijn. Wie zich afstandelijk opstelt en anderen uitsluitend als manipuleerbare pionnen of als radertjes in een groter systeem ziet, zal weinig met het thema kunnen beginnen. Empathie kan pas een rol spelen wanneer je bereid bent om de ander als volwaardig mens te beschouwen. Met name leidinggevenden ervaren hier nogal wat belemmeringen. Onderzoek laat zien dat hoger geplaatsten zich gemiddeld minder empathisch gedragen dan ondergeschikten.
  2. De tweede manier om empathie te leren bestaat uit het stimuleren van je verbeeldingskracht. Geef je over aan het lezen van boeken, het kijken naar films, het bezoeken van theatervoorstellingen of het opgaan in kunstwerken. Wie er in slaagt om mentale reizen door de geest van een ander te maken, heeft in de dagelijkse praktijk een belangrijke voorsprong als het gaat om het tonen van inlevingsvermogen.
  3. De derde manier is om gesprekken met anderen aan te gaan. En dan gaat het niet om gesprekken over koetjes en kalfjes, maar om echt diepgaande gesprekken. Wees nieuwsgierig naar wat anderen te zeggen hebben. Probeer zo goed mogelijk te luisteren en stel de goede vragen. Probeer je echt in de ander te verdiepen. Dat is de basis. Een goed gesprek veronderstelt niet alleen dat je luistert, maar ook dat je iets weet in te brengen. Daarom is het belangrijk dat je jezelf kwetsbaar durft op te stellen en durft bloot te geven. Een eigen standpunt innemen, voor je gevoelens uit durven komen, vertellen wat je nog nooit eerder aan iemand hebt gezegd, zijn onontbeerlijke kwaliteiten bij een goed gesprek.
  4. De vierde manier en meest vergaande manier om empathie te leren, is dat je in de huid van een ander kruipt. Door in de schoenen van een ander te staan, probeer je diens dagelijkse ervaringen zoveel mogelijk ook zelf te ondervinden. In de theater- en filmwereld spreekt men in dit verband van method acting: een techniek waarmee je je helemaal vereenzelvigt met de door jou te spelen rol. Ook in het onderzoek naar consumentenbelevingen wordt steeds vaker gebruik gemaakt van zogeheten onderdompelingstechnieken: Zo verlaten ontwerpers steeds vaker de tekentafels om zich onder de doelgroepen te mengen voor wie zij nieuwe producten bedenken.

Grenzen aan empathie

Empathy is here to stay! Het is geen tijdelijke hype, maar een fundamenteel menselijk vermogen dat maatschappelijk en economisch gezien aan belang wint. Zijn er dan geen nadelen of gevaren aan verbonden? Jazeker, ik noem er twee. Het eerste gevaar is dat empathie tot een trucje verwordt waarmee je anderen kunt manipuleren. Slimme managers en verkopers willen hier nog wel eens misbruik van maken. Het wordt echter gevaarlijk wanneer ook mensen met minder goede bedoelingen zich van dit soort trucjes gaan bedienen. Psychopaten zijn daar een schrikwekkend voorbeeld van. Zij blijken zeer goed in staat te zijn om zich in de wereld van hun slachtoffers in te leven. Cognitief gezien zijn ze hoog empathisch. Zij missen alleen ieder gevoel... Een tweede gevaar is dat van empathische overbelasting: Dit is aan de orde wanneer je je teveel en te nadrukkelijk in de gevoelens van anderen inleeft. Met name verpleegkundigen en beroepsgroepen die veel met slachtoffers omgaan lopen kans op zo´n overbelasting. De enige remedie is dat je ook grenzen stelt aan de empathie. Want alleen dan kun je goed blijven functioneren.

Dit artikel is tot stand gekomen op basis van de inbreng van leden van HRZone via LinkedIn. Ik heb dankbaar gebruik gemaakt van de ingebrachte denkbeelden en voorbeelden. Dank daarvoor! Lees hier de discussie.

 

Waardeer dit blogbericht:

Hans van der Loo is expert op het gebied van energiek veranderen. Als adviseur, publicist en spreker richt hij zich op het bevorderen van de kracht waarmee mensen, teams en organisaties in beweging te komen teneinde uitzonderlijke prestaties te realiseren. In het verleden werkte hij onder meer bij &Samhoud en Pentascope. Tegenwoordig is hij medeoprichter en eigenaar van betterday en EnergyFinder. Dit bureau is gespecialiseerd in de realisatie van krachtige en kortcyclische gedragsveranderingen en prestatieverbeteringen ('in 90 dagen veranderen met de spirit van een start-up'). Hans van der Loo is schrijver van de boeken 'Kus de visie wakker', 'We hebben er zin in', 'Energy Boost' en 'Vaart maken'.


linkedin hover 32 twitter hover 32

Reacties