13
dec

Zwermen: ultiem voorbeeld van zelforganisatie of egoïsme?

Geplaatst door op in Opinie
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 2290
  • 0 reactie
  • Afdrukken

Zwermen is een populaire term in managementland. Onlangs nog verscheen Hoe richt je een zwerm? In veel gevallen is de zwerm dan een ultiem voorbeeld van zelforganisatie omdat zwermen zonder leider hun richting bepalen. In deze blog laat ik zien dat de zwerm juist een bolwerk van macht is en een constant gevecht om sociale positie.

Prachtig, de beweging van zwermen. Of het nu een zwerm spreeuwen is of bij wijze van spreken een school haringen. Wij zijn geneigd vooral de schoonheid van zwermbewegingen te zien. Sommigen van ons gaan er zo ver in dat ze er zelfs beeltenissen en symboliek in zien.

Ultieme vorm van zelforganisatie

Steeds vaker wordt in managementland beweerd dat een zwerm de ultieme vorm van zelforganisatie vormt. Met een zeer beperkt aantal ongeschreven en onuitgesproken regels en zonder leider manifesteert de zwerm zich toch succesvol? Op de vraag aan welke set regels een zwerm zich lijkt te houden, hoorde ik laatst het volgende rijtje.

  1. attraction – sluit je aan bij een zwerm;
  2. alignment  pas je snelheid en richting aan aan de vogels direct naast je;
  3. avoidance  maak een kleine afwijking als er een andere vogel nadert.

Er ontbreken leiders en slechts door toevalligheden lijkt de vlieg- of zwemrichting te veranderen. Heerlijk voor die denkers die eindelijk het juk der macht van zich af willen werpen en hiërarchie willen doorbreken. Als er geen leider is, kun je al snel de conclusie trekken dat de macht eerlijk verdeeld is onder alle leden. Niets is minder waar.

Sociale positie

Bovenstaand rijtje mist immers de drijvende kracht achter de zwermbewegingen. Want de vraag is waaróm een zwerm tot al zijn sierlijke bewegingen komt. Alle prachtige lucht- en waterbewegingen van vogel en vis ten spijt, vindt er een snelle en voortdurende opeenvolging van machtsgrepen plaats. Alhoewel er niet één leider is in een zwerm, laat staan één manager, is er namelijk wel degelijk sprake van macht. Of: om sociale positie, zoals de commentator in dit filmpje het noemt.

Ik citeer de voiceover uit het filmpje (vanaf 2minuten en 34 seconden):

Individuals, but moving in a single entity. And the reason for this behavior? Well, thousands of eyes looking for predators on the roost site. Nothing could escape their gaze, no raptor could surprise this soaring mass of bird flesh. The activity warms their bodies for the cold night ahead. And there is something social going on here: because when they do settle to roost, the warmest and safest perches in the reeds will be taken by the dominant males. Adolescences and females will be pushed to the edges. So the birds are also manoeuvring for position: social position.

De commentator in dit filmpje beweert dat de sociale positie met name bij het neerstrijken voor de nacht aan de orde is. Ik beweer dat spreeuwen hun sociale positie ook steeds in de lucht dienen te verwerven. Net als bij scholen vissen is het op die positie, namelijk in het midden, het veiligste. (Overigens geldt dit ook bij treinvervoer als het gaat om eventuele botsingen en in het schip in de Efteling vanwege de minste uitslag op juist die plek, maar dit terzijde).

Overlevingsmechanisme

Volgens mij ziet het rijtje waarmee we zwermen kunnen verklaren er anders uit:

  1. Sluit je aan bij de grootste groep vogels aanwezig;
  2. Probeer in het midden van deze zwerm te komen;
  3. Vermijd botsingen.

En dat is geen set regels, maar een overlevingsmechanisme. Want:

  1. Hoe kleiner de zwerm, hoe groter de kans dat je als prooi eindigt in de bek van een roofdier;
  2. Middenin is het het warmste en het veiligste;
  3. Wie botst, raakt zijn evenwicht kwijt en verliest zijn zojuist verkregen positie in de zwerm.

Verenigende kwikdruppels

Het voortbewegen in een zwerm heeft als voordelen dat de groep minder kwetsbaar is voor aanvallen van roofdieren, dat ze warm blijven en dat ze als groep eerder roofdieren in het vizier hebben en daardoor al vroeg kunnen bijsturen. Maar op individueel niveau is het een groot gevecht om de beste positie. Wat er in zwermen gaande is, waarom er constant beweging is, is het feit dat er een voortdurend machtsspel, of positiespel bezig is, op zoek naar de veiligste plek in het midden. Net als bij squash of schaak de plaats in het midden van het speelveld de beste uitgangspositie is, zo krijgt een zwerm zijn dynamische vorm. Hoe groter de zwerm, hoe meer plaats er in het midden is en hoe kleiner de kans om opgegeten te worden. Want zoals de rand van een koek het eerste aan de beurt is om gegeten te worden, zo is het ook met de randen van de zwerm. Reden waarom verschillende zwermen zich als kwikdruppels verenigen met elkaar.

Egoïstisch lijfbehoud

De zwerm is geen vorm van organiseren om het ieder naar de zin te maken, maar de zwerm is een constant gevecht om de beste positie. Een zwerm wordt gedreven door egoïstisch lijfsbehoud. Daardoor ontstaan alle sierlijke en grillige bewegingen. Het is constant vechten voor je plek. Iedere vogel is steeds en voor zichzelf bezig om zijn eigen positie te verbeteren ten opzichte van de anderen. Een zwerm is dus een overlevingsvorm, een constante, dynamische toekomstige missing man-formatie. De zwermbeweging wordt juist uitgelokt door de optelsom aan bewegingen die de sterkste vogels maken. Daardoor ontstaan de prachtigste bewegingen aan de einder. De spreeuwen doen dit uiteraard niet om de mens een openlucht theatervoorstelling te geven: het gaat hen er om zelf een zo goed mogelijke plek te blijven behouden in het systeem. Ieder voor zich en daarna pas allen tezamen. De vogels gebruiken hun wendbaarheid niet zozeer om de vijand af te slaan, maar om een betere plek dan hun soortgenoten te verkrijgen en te behouden. Vogels hoeven niet behendiger te zijn dan het roofdier dat hen aanvalt. Ze hoeven alleen maar behendiger te zijn dan hun soortgenoten.

Bovenstaande voorstelling van zaken is natuurlijk minder romantisch dan de zwerm te bezien als ultieme vorm van zelforganisatie waar zonder ingrijpen van bovenaf op magische wijze botsingen wordt voorkomen en waar macht of sociale positie geen enkele rol meer zou spelen

Dit stuk geeft een tegengeluid op de aanbeveling om de zwerm één-op-één over te nemen als toekomstig businessmodel. Een zwerm kent dan wellicht geen leider, maar er heerst wel macht, survival of the fittest en is gericht op het redden van je eigen hachje ten koste van je naasten.

Dit artikel verscheen eerder op Duurzaam Nieuw Organiseren

beeld: unsplash

Waardeer dit blogbericht:

Guido van de Wiel is organisatiepsycholoog en directeur/eigenaar van organisatieadviesbureau Wheel Productions. Hij houdt zich onder meer bezig met storytelling in organisaties. Altijd al een boek willen schrijven? Voor professionals die niet de tijd of de capaciteit hebben, schrijft Guido van de Wiel als ghostwriter 'managementboeken op maat'.

Guido is coach bij de business schools Rotterdam School of Management en Tias. Daarnaast is hij verbonden aan Verdraaide Organisaties en de Veranderbrigade. Eind 2015 is hij uitgeroepen tot 'Trendwatcher of the Year 15-16'.

Guido heeft voor HRcommunity verschillende interviews afgenomen met visionairs op het gebied van nieuw leiderschap en sociale innovatie. Deze interviews zijn gebundeld in het boek Innoveerkracht.