08
nov

Into-the-box denken

Geplaatst door op in Opinie
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 2073
  • 0 reactie
  • Afdrukken

Als baby in de box leerde ik al dat het anders kon, al ging het hier natuurlijk niet om een bewust inzicht. Wat wel gebeurde, was dat ik geheel anders met de box omsprong dan mijn oudere broer twee jaar daarvoor. Hierdoor forceerde ik – onbedoeld en onbewust – een kanteling bij mijn ouders in de wijze waarop ze naar de box keken.

Terug naar het moment dat ik nog niet geboren was. Uit de verhalen van mijn ouders begreep ik dat mijn broer en de box een haat-liefde-verhouding met elkaar hadden. Of eigenlijk gewoon een haat-verhouding. In de box zette hij het op een schreeuwen, totdat hij weer de vrije buitenwereld in mocht. Toen ik twee jaar oud was, gebruikten mijn ouders de box niet veel meer. De gewoonte was dat ik buiten de box werd gezet met wat speelgoed binnen handbereik. Het schijnt dat ik vanaf het moment dat ik dat kon naar de box kroop en  naar de spijlen wees. Ik wilde in de box zitten.

Alleenheerser

Mijn neiging om in de box te willen zitten had ongetwijfeld te maken met mijn twee jaar oudere broer. Vanuit zijn perspectief was hij twee jaar lang de alleenheerser geweest over al het aanwezige speelgoed. Mijn komst en mijn motorische ontwikkelingen waardoor ik rechtop leerde zitten, speelgoed in mijn mond leerde stoppen en – oh nee – leerde kruipen, betekende dat hij instant voor zijn dierbare bezit moest vrezen. Waarop ik weer elk moment voor het mij toebedeelde speelgoed moest vrezen. Want – ofschoon het later helemaal goed is gekomen tussen mijn broer en mij – was ik in die jaren mijn speelgoed buiten de box niet zeker.

Bezoek vond het regelmatig zielig voor mij dat ze mij zo vaak in de box aantroffen. Niet zelden zei een oom, buurvrouw of huisvriend die op bezoek kwam: ‘Ach… Haal hem eens uit de box. Laat hem eens lekker in de kamer spelen.’ De omgeving zag onze box – we spreken van de zeventiger jaren – als een zielige plek voor een kind, een plek waarin een dreumes zich niet optimaal zou kunnen ontplooien, een plek waar het niet goed toeven zou zijn. Maar voor mij zorgde die box juist voor rust en zekerheid. Wat ik in de box had, bleef in de box. Dat bevond zich op veilige afstand van grissende handen. De box zorgde voor vrijheid op de vierkante meter.

Ikzieikziewatjijnietziet

Je perspectief bepaalt je realiteit. Een hekwerk dat fysiek de rest van de wereld buitensluit, ziet er voor de meeste mensen uit als een gevangenis. Helemaal gekanteld bekeken zorgt datzelfde hekwerk echter ook voor veiligheid aan de binnenkant. Zorgen de tralies voor een beperking, of zorgen ze voor een houvast, waardoor je zelfstandig leert staan? Ik ervoer als baby in de box mijn vrijheid. Mijn omgeving was juist gevangen in het beeld dat de box zielig zou zijn. Ikzieikziewatjijnietziet.

In 1992 bezocht ik een aantal kibboetsen in Israël. Vanuit een traditionele bril bekeken, oogden deze plekken als gevangenissen met hoge hekken, prikkeldraad omheind en bewakers bij de ingang op wacht met mitrailleurs in de aanslag. Ook ik verwachtte op dat moment een bange bevolking binnen de compound aan te treffen. Het tegendeel was waar. De hekken aan de buitenrand zorgden – net als bij mijn box uit mijn babytijd – juist voor veiligheid en ongebreideld kunnen delen aan de binnenkant van de hekken. De bewakers met mitrailleurs waren geen bedreiging, maar zorgden voor bevrijding. Binnen de hekken kon je fietsen, auto’s, huizen open laten staan. Wie binnen was, was niet gevangen, maar juist bevrijd. Vrijheid is de kunst om tussen de tralies door te kijken.

Het aanbrengen van beperkingen bevrijdt. Gedichten zonder maat, rijm of metrum kan iedereen schrijven. Als je jezelf beperkt, word je juist creatiever. Je moet wel. In 2008 vertaalde ik een boek waar geen één keer de letter e in voorkwam. Uit het Frans. Het zou onmogelijk zijn. Als je daar zo tegenaan kijkt, krijg je gelijk. Als je ervan overtuigd bent dat het wel mogelijk is, krijg je ook gelijk. De vertaling is er gekomen.

Kantelen van je eigen blik

Maak je vooral illusies, zei een witte magiër mij ooit. In contact met onze illusies raakt onze vaste zienswijze gekanteld. Kantelen gaat vooral over het kantelen van je eigen blik, zodat je naast de werkelijkheid ook de mogelijkheid leert zien. Eén van de methodieken die kan helpen om je perspectief te verschuiven is SCAMPER (Eberle, 1971, Jongeneel & Van de Wiel, 2014). SCAMPER is een acroniem voor Substitute, Combine, Adapt, Minimize/Magnify, Purpose/Put to other uses, Eliminate, Reverse/Rearrange. Dit zijn allemaal technieken die kunnen helpen om met een gekantelde blik naar de bestaande situatie te kijken. Zo kun je ook keuzes die niet gepresenteerd worden, op het spoor komen.

 S  Substitute Wat kun je in de context of samenstelling vervangen door iets anders?
 Combine  Welk probleem kun je met dit probleem combineren, zodat er een kans zichtbaar wordt?
 Adapt  Kun je een bestaand idee aanpassen aan een unieke omstandigheid?
 Minimize/ Magnify  Wat kun je extreem uitvergroten, bijvoorbeeld tien keer, of wat kun je enorm verkleinen om zo tot een nieuwe kans te komen?
P

Purpose/Put to other uses

Kun je de doelstelling helemaal kantelen
E   Wat kun je weglaten?
R Reverse/Rearrange Kun je iets helemaal omdraaien of in een andere volgorde bezien?

Figuur: SCAMPER; een methode om meer keuzemogelijkheden te leren zien

Kantel en kijk anders

Gaat het in het onderwijs om het streven naar standaardisatie of om het toelaten van variatie? Mag de box voor de ene persoon een gevangenis zijn en voor de ander een plek van bevrijding? Zien we gezondheid als het ontbreken van ziekte of als een toestand van volledig fysiek, geestelijk en sociaal welbevinden? Met welke blik kijken we eigenlijk naar gezondheidszorg? Kijken we eenzijdig naar  al dan niet persoonsgebonden – budgetten of mogen we ook nog vanuit een menselijke bril kijken?  Ik ken een ziekenhuis dat gekanteld is door één nieuwe KPI in te voeren. Zij hamerden er bij hun mensen op om elk patiëntencontact aan te gaan vanuit het besef: het zal je moeder maar wezen. Dit maakte al snel dat het massale en grote ziekenhuisbeleid weer klein en persoonlijk beleefd werd. Teruggebracht tot de menselijke maat bleek: kantelen begint bij anders kijken. 

Gebruikte bronnen

  • Eberle, R.F. (1971). SCAMPER: Games for Imagination Development. DOK Publishing, Buffalo, New York.
  • Jongeneel, M.A.S. & Van de Wiel, G.J.L. (2014). 8 essentiële stappen voor leiders van de toekomst. Meer dan win-win. Academic Service, Den Haag.

Deze blog is bewerking van het gelijknamige hoofdstuk in het boek Het Kantelingsalfabet. Het Kantelingsalfabet is een co-creatie van meer dan 100 mensen met een visie op transitie.

beeld: pexels

Waardeer dit blogbericht:

Guido van de Wiel is organisatiepsycholoog en directeur/eigenaar van organisatieadviesbureau Wheel Productions. Hij houdt zich onder meer bezig met storytelling in organisaties. Altijd al een boek willen schrijven? Voor professionals die niet de tijd of de capaciteit hebben, schrijft Guido van de Wiel als ghostwriter 'managementboeken op maat'.

Guido is coach bij de business schools Rotterdam School of Management en Tias. Daarnaast is hij verbonden aan Verdraaide Organisaties en de Veranderbrigade. Eind 2015 is hij uitgeroepen tot 'Trendwatcher of the Year 15-16'.

Guido heeft voor HRcommunity verschillende interviews afgenomen met visionairs op het gebied van nieuw leiderschap en sociale innovatie. Deze interviews zijn gebundeld in het boek Innoveerkracht.