03
juli

Weggepest: De kracht van conformisme

Geplaatst door op in Artikelen
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 4776
  • 0 reactie
  • Afdrukken

Begin juni startte minister Asscher een campagne om het taboe van pesten op de werkvloer te doorbreken. Ruim 17% van alle medewerkers wordt structureel gepest, aldus onderzoekers van de Universiteit Twente. Een veel voorkomende vorm van pesten op de werkvloer is negeren, bijvoorbeeld het wegwuiven van iemands hulpvraag of het miskennen van geleverd werk. Het doorbreken van pesterij is nog niet zo gemakkelijk, zeker als er sprake is van een combinatie van legitimiteit en groepsdruk.

Het gevaar van legitimiteit en groepsdruk

'Please don't!', schreeuwt een man in de kamer. De man bij de knop in de andere kamer kijkt vragend naar de supervisor. 'Onze proefpersoon had het fout, geef hem de elektroshock', bitst de supervisor hem toe. Met een gepijnigde blik draait de man aan de knop. In de kamer wordt opnieuw gekrijst. Het Milgram experiment toont de kracht van legitimiteit.

Als een superieur op de werkplek vraagt om ongewenst of onethisch gedrag, volgen ondergeschikten dit meestal op. Er treedt een proces van cognitieve dissonantie op, waarbij de ondergeschikte zijn eigen geweten en oordeelsvorming uitschakelt vanwege de aanwezigheid van een autoriteit. De autoriteit weet het waarschijnlijk beter dan ik, is daarbij de achterliggende gedachte.

Welke lijn is langer?

In een zaal hangt een scherm met daarop vier lijnen; een standaardlijn en drie alternatieve lijnen. De vraag is met welke alternatieve lijn de lengte van de standaardlijn correspondeert.

Smit Asch

De mensen op de eerste rij horen bij het complot van de onderzoeker en antwoorden lijn A. In de zaal ontstaat een proces van groepsdruk waarbij mensen op de volgende rij niet durven te zeggen dat de mensen voor hen het mis hebben. Dit is het resultaat van het experiment van Asch: Hoe vaker het foute antwoord wordt gegeven, hoe hoger de druk is om het verkeerde antwoord te geven. Hierbij speelt de angst om buiten de groep te vallen een grote rol.

 

Het verhaal van Arthur Gotlieb

Ik moest denken aan deze twee klassieke experimenten toen ik het verhaal las van Arthur Gotlieb. In zijn boek Operatie werk Arthur de deur uit (na zijn dood gepubliceerd door Joep Dohmen en Jeroen Wester) wordt duidelijk hoe hij stelselmatig wordt genegeerd en daarmee de organisatie wordt uitgepest. De voorzitter, directeur en unitmanager ervaren zijn kritische houding als een pain in the ass. Gotlieb besluit weerstand te bieden, maar staat alleen. Na zes jaar vechten tegen de bierkaai wordt het hem teveel met zijn zelfmoord als tragisch gevolg.

Opvallend is dat Gotlieb in de laatste zes jaar vijf leidinggevenden had die hem identiek behandelden. Er is duidelijk sprake van een patroon van conformiteitsdwang. Eén van die leidinggevenden is zijn voormalige directe collega van beleid. Na een geslaagde intensieve samenwerking van vier jaar met wordt deze collega gepromoveerd tot unitmanager. Zijn gedrag slaat om; de eerst zo ondersteunende collega verandert op slag in een kille en botte manager die Gotlieb beoordeelt als star en moeilijk ontwikkelbaar. Volgens Gotlieb is er maar één conclusie mogelijk: De directeur heeft de collega 'voorgeprogrammeerd'. Gotlieb moet eruit gewerkt worden.

Nadat deze collega elders emplooi heeft gevonden, wordt de functie van unitmanager opgevuld door een dame van buiten de organisatie met wie Gotlieb reeds elf jaar een uitstekende samenwerkingsrelatie onderhoudt. Het eerste half jaar overlaadt ze hem met complimenten over zijn werk, maar dan slaat ook haar gedrag om en ontvangt hij opnieuw onvoldoendes bij zijn beoordeling. De nieuwe unitmanager blijkt onderdeel te zijn geworden van het systeem; zij durft het ontstane patroon van de slechte beoordelingen van haar voorgangers niet te doorbreken.

De kracht van conformisme op de organisatie

Beide voorbeelden tonen aan dat de kracht van conformisme binnen een organisatie op de loer ligt met het risico op mogelijk schadelijke gevolgen. Zeker als er sprake is van een sterk machtsblok van het management (legitimiteit) dat onderdeel is van de 'pestcirkel', moet je als medewerker van goeden huize komen om hier tegenin durven te gaan. Anti-pest protocollen hebben dan niet zoveel zin. Milgram en Asch tonen ons dat er behoefte is aan een sterke professionele en morele oordeelsvorming. Simpel gezegd: Kan iedereen binnen de organisatie zichzelf recht in de spiegel aankijken en wat is er voor nodig om dat te behouden?

Het verhaal van Gotlieb heeft gelukkig nog een positief staartje. Zijn kritische geluid heeft postuum geleid tot belangrijke verbeteringen in het toezicht op de zorg.

Waardeer dit blogbericht:
0

Wouter Smit is onderzoeker en promovendus bij het lectoraat ‘management van cultuurverandering’ bij de Hogeschool van Amsterdam. Hij doet onderzoek naar organisatieculturen. Zijn ervaringen en bevindingen publiceert hij op een eigen blog. 


linkedin hover 32 twitter hover 32