09
juni

Belemmerende overtuigingen over innovatie: lessen uit de evolutie

Geplaatst door op in Artikelen
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 1885
  • 0 reactie
  • Afdrukken

Innovatie is belangrijk, het is het levenselixer van moderne organisaties. Iedereen is in meer of mindere mate innovatief en creatief. Toch is dit niet de manier waarop veel mensen naar zichzelf kijken. Mentale blokkades met betrekking tot het eigen innovatievermogen komen vaak voort uit verkeerde opvattingen over wat innovatie nu eigenlijk is. Een beter zicht daarop en hoe mensen tot creatief gedrag komen, kan al veel van die blokkades uit de weg ruimen. In dit artikel ga ik in op de rol van innovatie binnen evolutie en geef ik een aantal tips hoe je innovatie in een team kunt stimuleren.

Innovatie en evolutie

De natuur is onze beste leermeester. Dit geldt ook wanneer het gaat om innovatie. Evolutie is immers één groot innovatieproces. Levensvormen passen zich door een geleidelijk proces aan nieuwe omstandigheden aan, en veranderen daarmee hun omgeving waardoor andere soorten gedwongen worden eveneens adaptieve stappen te maken. Deze wedren is inmiddels 3,5 miljard jaar aan de gang en heeft tot de meest fantastische en complexe levensvormen geleid. Toch zijn in deze schier oneindige diversiteit een aantal basispatronen te onderkennen die ook op blijken te gaan voor culturele evolutie, voor de processen die in onze alledaagse organisaties een rol spelen. Inzicht in deze patronen laat vooral zien dat innovatie een minder mythisch en ongrijpbaar fenomeen is dan vaak wordt gedacht.

In de biologische evolutie is bijvoorbeeld nooit sprake van revoluties maar alleen van evoluties. Soms lijken nieuwe adaptaties of innovaties plotseling uit de lucht te komen vallen, en aanhangers van het creationisme (het idee dat leven niet door evolutie maar door een goddelijke schepping tot stand is gekomen) gebruiken die graag om de vermeende onjuistheid van Darwins ideeën aan te tonen. Vliegvermogen is een vaak aangehaald voorbeeld, omdat dit – in evolutionaire termen – in een vrij beperkte tijdspanne ontstaan is. Wat creationisten vergeten, is dat vliegvermogen geen totaal nieuwe uitvinding is, maar dat 90% van de mechanismen die nodig zijn om te vliegen al bij de voorouders van de vogels aanwezig waren in de vorm van voorpoten: krachtige armen, spieren, een systeem dat brandstof en zuurstof naar die spieren vervoert en hersenen om complexe bewegingen aan te sturen. Biologen noemen dit Exaptaties; organen en functionele oplossingen die in het ene domein ontstaan zijn, maken als het ware een zijwaartse beweging en krijgen in een ander domein geheel nieuwe rollen toebedeeld.

Zijwaartse transfers

Hieruit kunnen we alvast twee conclusies trekken: evolutie gaat stapje voor stapje, en evolutie maakt kwistig gebruik van zijwaartse transfers. Isaak Newton zei het al ‘..als we verder kunnen kijken, komt dat omdat we op de schouders van reuzen staan..’. Uitvindingen komen via vele kleine stapjes tot stand. Dat we vaak de naam van één persoon aan een vernieuwing koppelen, is dan ook hoogst misleidend. James Watt is in deze zin helemaal niet de uitvinder van de stoommachine, maar alleen degene die in de finale fasen nog enkele vernuftige vernieuwingen aan bestaande ideeën toevoegde. De stamboom van de stoommachine gaat via Thomas Newcomen, Thomas Savery, Denis Papin en Christiaan Huygens helemaal terug naar de Oude Grieken. Het zijn allemaal hele kleine stapjes, die samen tot die grote sprong geleid hebben.

In culturele en technologische innovatieprocessen zien we eveneens het verschijnsel optreden van exaptaties en zijwaartse transfers. De boekdrukpers – afhankelijk of je er een Duitser, Belg of Nederlander over spreekt, uitgevonden door Gutenberg, Martens of Coster – bestaat voor het overgrote deel uit mechanieken die in andere domeinen dan de boekdrukkunst tot ontwikkeling kwamen. Persmechanieken zijn tot ontwikkeling gekomen in de wijnbouw en olijventeelt (denk aan de druivenpers en de olijvenpers), inkt en papier bestonden ook al, edelen verzegelden al eeuwen hun brieven met een stempel in spiegelschrift en zo zijn er nog tal van mechanieken en ideeën samengebracht in dit apparaat dat de Reformatie tot zo’n succes maakte.  

Seks

In de natuur noemen we dit verschijnsel overigens seks. De eerste levensvormen waren een soort eencellige entiteiten, chemische structuurtjes met het vermogen zichzelf te repliceren. Adaptaties vonden plaats door fouten in dit muteerproces, waarbij bleek dat sommige ‘fouten’ de levenskansen niet verminderden maar die juist versterkten. Probleem met deze vorm van innovatie was dat elke familielijn steeds weer zelf het wiel moest uitvinden om vooruit te komen, waardoor vernieuwingen tergend traag tot stand kwamen. De evolutie kwam pas in een stroomversnelling toen in het Cambrium meercelligheid en seksuele voortplanting ontstonden. Eencelligen verenigden zich in teams en konden zich gaan specialiseren in specifieke taken. Oplossingen die binnen één organisme ontstonden, werden via seksuele voortplanting doorgegeven aan andere familielijnen. Dit gaf de evolutie een enorme boost en het tijdsgewricht waarin deze twee processen een aanvang namen, is bekend geworden als de ‘Cambrische Explosie’ omdat toen in relatief korte tijd een waaier aan nieuwe en complexe levensvormen ontstond. Seks en innovatie zijn een machtige twee-eenheid, zowel in de natuur als in de menselijke cultuur. Wil je innovatief zijn? Zoek niet naar unieke nieuwe oplossingen, maar kijk wat elders al werkt en incorporeer dit in je eigen processen en technologieën.

Emoties en creativiteit

Een tweede insteek om via de natuur het proces van creativiteit en innovatie te begrijpen is te bedenken wat menselijke emoties zijn en hoe die ons denkvermogen sturen. Emoties kunnen onze creativiteit zowel stimuleren als remmen en managers hebben via de sfeer en cultuur in hun team een grote invloed op het innovatieve vermogen van dat team.

Emoties zijn actietendensen. Zij brengen het lichaam in de juiste toestand om specifieke handelingen in te zetten en effectief uit te voeren. Angst bijvoorbeeld, ontstaat wanneer we met gevaar geconfronteerd worden. Organismen kunnen hier op drie manieren op reageren: Fight, Flight or Freeze. Soms is het effectief met agressie op bedreiging te reageren. Het lichaam maakt dan hormonen aan die de hartslag verhogen, spieren krijgen extra zuurstof en brandstof toegevoerd, onze focus vernauwt en bloed dat even daarvoor nog werd gebruikt om verteerd voedsel te transporteren gaat nu naar de spieren om die tot maximale prestaties te kunnen brengen. Op andere momenten is de freeze-reactie het best passend. Dan zorgt de angstemotie dat we onze adem inhouden, verstijven zodat we onze aanwezigheid niet verraden en wordt het bloed uit de huid weggetrokken – we trekken bleek weg – om bij eventueel verwondingen niet meteen door bloedverlies te verzwakken. Emoties zijn fysieke reacties met zeer specifieke doelen.

De fight-, flight- en freeze-reacties noemen we negatieve emoties. Daarnaast kennen we ook positieve emoties zoals blijdschap, hoop, liefde of nieuwsgierigheid. Opmerkelijk is dat de psychologie zich pas heel laat met deze positieve kant van het verhaal heeft beziggehouden. Barbara Fredrickson is één van de pioniers op dit gebied en zij vat de functie van positieve emoties samen onder de noemer Broaden and Build. Positieve emoties, zoals nieuwsgierigheid en openheid, maken dat we actief onze omgeving gaan verkennen, zowel de fysieke omgeving als de sociale omgeving. Positieve emoties zetten ons aan intellectueel en sociaal kapitaal op te bouwen, en dragen zo bij aan onze overlevingskansen. In die zin wijken ze dus niet af van negatieve emoties.

Kijk hier naar een presentatie van Barbara Frederickson over positieve emoties: 

Focus vernauwen en verbreden

Nu is er een belangrijk verschil tussen negatieve en positieve emoties, in de zin dat de eerste de focus vernauwen en de tweede de focus verbreden. Angst en agressie vragen om directe en kordate actie. Er is geen tijd om na te denken, het organisme reageert direct en heftig en dit kan wel eens ten koste gaan van een zorgvuldige inschatting van de situatie. Positieve emoties worden geactiveerd in omstandigheden dat er meer rust en ontspanning is, er geen directe actie gevraagd wordt en we juist speels en onbevangen naar de wereld kunnen kijken. Duidelijk zal zijn dat creativiteit en innovatie juist met deze tweede vorm van emoties het meest gediend zijn. Onderzoek naar beloningsbeleid bijvoorbeeld, laat zien dat sterke belonings- en strafprikkels die de blik vernauwen (en dat kan zowel dreiging met straf zijn als het vooruitzicht op aantrekkelijke beloningen, zoals een grote bonus) wel maken dat mensen in routinematige taken harder gaan werken en betere prestaties neerzetten, maar in creatieve taken juist slechter gaan presteren. Het is dus volkomen onlogisch de vuilnisman niet op een prestatiebonus te zetten en een CEO wel. Psychologische experimenten wijzen juist uit dat het omgekeerde eerder tot de gewenste uitkomsten zal leiden.

Creativiteit is gebaat bij positieve emoties. Managers die het innovatieve en creatieve vermogen van hun team willen versterken, doen er goed aan prikkels die met negatieve emoties samen hangen zoveel mogelijk te voorkomen (dreigen met straf, doemscenario’s schilderen, maar ook: met prestatiebeloningen zwaaien of onderlinge competitie opvoeren) en positieve emoties zoveel mogelijk te stimuleren, door mensen vertrouwen te geven, zelfvertrouwen te versterken, nieuwsgierigheid te prikkelen, ruimte om te exploreren te creëren en vooral medewerkers de kans te geven hun blikveld te verbreden.

Conclusies

Lijnmanagers en HR-managers kunnen dus een aantal dingen doen om het creatieve vermogen van medewerkers, teams en organisaties te versterken, namelijk:

-       Innovatie is een geleidelijk proces. Er is geen sprake van revoluties maar evoluties. Kleine bijdragen kunnen grote impact hebben. Zelden ontwikkelt één uitvinder een vinding van '..nul tot honderd..'. Belangrijk is dat mensen in een organisatie hiervan doordrongen zijn. Denk in termen van kleine bijdragen in plaats van grote klappen. Innovatie is niet het exclusieve domein van briljante Willie Wortels.

-       Innovatie is vooral een kwestie van 'goed jatten'. Ontwikkelingen in hele andere bedrijfstakken of domeinen, kunnen net de finishing touch geven aan een ontwikkelproces binnen je eigen organisatie. Kijk dus goed om je heen, prikkel je mensen om over de muurtjes van het eigen bedrijf te kijken. Google gaf mensen een dag vrij om te freewheelen. Geen targets, geen eisen, geen doelen, geen 'moeten'. Juist op die dagen werden de meest creatieve vindingen gedaan.

-       Innovatie is gebaat bij de juiste emoties en een passend sociaal klimaat. Geen dreiging, geen doemscenario’s, geen tunnelvisie door opgefokte prestatiebeloning of competitie. De manager moet de doelen en het belang van vernieuwing uiteraard helder communiceren, en er daarna voor zorgen dat de push om te innoveren niet te zwak, maar vooral ook niet te sterk of te dwingend wordt. Gras groeit immers ook niet harder door er aan te gaan trekken.

Meer weten? Kijk dan naar de TedTalk van Simon Sinek ‘Why good leaders make you feel safe’. 

 

Waardeer dit blogbericht:
0

Henk Verhoeven is werkzaam als docent Toegepaste Psychologie aan de Fontys Hogescholen. In 2013 publiceerde hij "Oerganisatie. De evolutie van samenwerking, van mierenhoop tot multinational" (Maven Publishing), waarin hij verschijnselen als samenwerking, moraal, management, economie en technologie vanuit een evolutionair perspectief benadert.


linkedin hover 32