19
nov

Humor in coaching: serious business! - deel 2

Geplaatst door op in Artikelen
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 3874
  • 0 reactie
  • Afdrukken

Omgaan met humor en met de subpersoonlijkheid Trickster

Iedereen die regelmatig mensen coacht, herkent het: een cliënt die zich – zodra de druk toeneemt – ineens een grap maakt om zelf ongrijpbaar te blijven. Die ineens als een harlekijn aan je vragen ontsnapt, zodra het te spannend wordt. Iemand die zand in je ogen probeert te strooien door tegengestelde berichten uit te zenden, bijvoorbeeld door een eerdere serieuze uitlating ineens bedaarlijk weg te lachen. Grote kans dat je te maken hebt met de subpersoonlijkheid de Trickster.

Nadat we in het vorige artikel hebben gezien wat de verschillende functies van humor zijn en welke subpersoonlijkheden we hier vanuit Voice Dialogue aan kunnen koppelen, gaan we in dit deel 2 in op de Trickster als bijzondere subpersoonlijkheid, die op een zeer geraffineerde wijze humor weet in te zetten. Om de humor van de Trickster van verdedigingsmechanisme om te zetten in catharsis, vereist de nodige inzet van de coach.

Trickster

Nu we een overzicht hebben van humor, de functie ervan en hoe we die kunnen koppelen aan een aantal subpersoonlijkheden, is het tijd om één subpersoonlijkheid verder onder de loep te nemen. Degene die humor het meest subtiel gebruikt: de Trickster. Wat typeert en beweegt een Trickster en hoe ga je in de coaching om met de Trickster als juist deze subpersoonlijkheid de verdere ontwikkeling van de cliënt in de weg zit?

Bij de Trickster gaat het over degene die de boel in de maling neemt. Jung schaart onder dit archetype onder meer de Idioot, de Harlekijn, de Clown of de Nar. We komen de Trickster tegen in de mythologie (o.a. Noorse god Loki) en in sprookjes en verhalen, zoals Reinaert de Vos, Broer Konijn en Coyote. De activiteiten van de Trickster voelen soms onaangenaam aan. Zo brengen ze onze eigen of andermans verborgen domheid of leugens aan het licht. De Trickster is ook het onverwachte 'idiote' voorval dat zonder aanwijsbare reden ons zorgvuldig gearrangeerde leven verstoort. Een 'shape shifter', die vele vormen aan kan nemen en kan transformeren: hierin toont zich de ongrijpbare kant van dit archetype.

Nuttige vragen en tips bij verder zelfonderzoek naar de Trickster

  • Voor wie ben ik een Trickster (geweest)?
  • Wie is voor mij een Trickster (geweest)?
  • Als mijn Trickster andermans zwakke punten of kwetsbaarheden port, gebeurt dat dan op een liefdevolle of op een kwetsende wijze?
  • Wat onthult mijn Trickster over mezelf?

De Trickster kan ook creatief zijn op een schijnbaar toevallige manier. Omdat hij niet serieus aan een doel of een idee vasthoudt, kan dit innerlijke aspect ons leiden tot iets nieuws, een verandering van richting. De Trickster beheerst de mogelijkheid om te lachen om de dwaasheid van leven, maar ook om op een acceptabele manier door onze sociale gewoontes en hypocrisie heen te snijden. Het type kan ons net zo vaak tot tranen als tot lachen brengen en toont ons de menselijke gevoelens die ten grondslag liggen aan de maskers die wij dragen in het dagelijks leven. Liefde, verlies, succes en mislukking: deze hebben allemaal hun diep menselijke kant en de Trickster openbaart deze thema's aan ons. De Trickster kan echter ook – met zijn kennis over wat de mens drijft en waar zich zijn kwetsbaarheden bevinden – manipuleren en zich als kwelgeest onthullen (Jung, 1972).

De coachaanpak van een trickster

Hoe vindt de aanpak in coaching er nu uit in de praktijk? In Voice Dialogue werken we er naar toe dat cliënten niet langer gevangen zitten in één van hun subpersoonlijkheden, maar dat we de kwaliteiten die al deze ikken herbergen, vrijelijk kunnen kiezen vanuit een nieuwe positie. Deze nieuwe positie noemen we Bewust Ego. Het gaat om die instantie die vrij zicht heeft op een veel groter spectrum van subpersoonlijkheden en bewust kiest welk deel wanneer aan de beurt is. Hieronder volgt een beschrijving van de verschillende fasen om tot dit doel te komen. De fasen zijn niet helemaal prescriptief, maar zijn een uitwerking van een aantal principes zoals deze in Voice Dialogue voorkomen. Door deze fasering heen heb ik de casus van Victor gevlochten.

Herkennen

De eerste stap is om de Trickster en de bijbehorende humor als verdedigingsmechanisme van de cliënt herkennen. Als de therapeut of coach deze subpersoonlijkheid niet herkent en aan de orde stelt, komt er van therapie of coaching niets terecht. Deze opmerking geldt natuurlijk voor alle subpersoonlijkheden, maar juist de Trickster is ongrijpbaar en kan zich goed vermommen. Hierdoor kan het zo zijn dat er aan de cliënt en zijn gedrag lange tijd in objectieve zin niets aan te merken lijkt. Daarnaast is de Trickster – zoals de naam al verraadt – bij uitstek de expert op het gebied van trucage (doen alsof, veinzen, blenden met de omgeving, het masker achter het masker). Komt de Trickster hiermee weg, dan bepaalt deze subpersoonlijkheid de agenda!

Erkennen

In de coaching heeft de coach respect voor wat vermeden wordt. Het is zaak de Trickster te eren op de functie die hij in het verleden gehad heeft. Zodra je ziet dat iemand via zijn Trickster reageert, dan weet de coach dat daar iets gevoeligs aan ten grondslag ligt. Dat treedt de coach voorzichtig tegemoet. Neem cliënt Victor: hij is opgegroeid met een dominante en narcistische vader. De Trickster hielp om zijn eigen kwetsbaarheid zo ver mogelijk buiten de invloed van zijn vader te houden. Zo wist Victor thuis te overleven. Dankzij zijn Trickster is Victor zelfs heel succesvol geworden in het werkend leven.

Benoemen

Zodra de Trickster zich nu laat zien in de coaching, confronteer ik de cliënt met deze subpersoonlijkheid. In het geval van Victor die een grap maakt: 'Iedere keer als ik gevoelige onderwerpen aansnijd, ontwijk je het met een grapje. Wat ik ook met je probeer, het lijkt of je de controle houdt en de boot afhoudt.

Stem geven

Ik stel Victor voor om te praten met degene die de boel voor het lapje houdt, de Trickster. Ik nodig hem uit om zelf op een andere plek te gaan zitten. Als de coach eenmaal de Trickster herkend heeft, dan voelt een Trickster zich als het ware ook gezien. Mits de Trickster jou als coach voldoende vertrouwt, vindt de Trickster die ontmaskering wel interessant. Hij kan dan – eindelijk eens voor een groter publiek – laten zien wat hij allemaal bereikt voor de cliënt. Daar is de Trickster trots op. Het is als de goochelaar die eindelijk mag laten zien hoe zijn kunstjes werken.

Stukje uit een typisch Voice Dialogue interview tussen coach en Victors Trickster
Coach: 'Welkom, hoe doe je dat?'
Trickster (trots): 'Ja, ik ben degene die aan de touwtjes trekt. Wat iemand in de omgeving van Victor ook probeert, ik houd het overzicht en zorg ervoor dat anderen geen grip op hem krijgen.'
Coach: 'Ben je er nu ook? '
Trickster: 'In alle oefeningen en technieken die coaches op Victor uitproberen, ben ik er. Ik houd altijd een oogje in het zeil. Ik heb daarnaast vrij snel door wat de bedoeling is. Dan speel ik meestal het spelletje keurig mee.'
Coach: 'Kun je eens vertellen hoe jouw week eruit ziet? Wanneer kom jij op een dag bijvoorbeeld voor het eerst om de hoek kijken?'
Trickster: 'Het eerste wat ik doe als Victor wakker wordt, is kijken of zijn vrouw al is opgestaan. Als zij al beneden is, maak ik richting haar het eerste grapje als ik de trap afkom.'
Coach: 'Welke hulp bied jij daarmee aan Victor?'
Trickster: 'Ik zorg dat het psychologisch veilig genoeg is en peil de sfeer.'
Coach: 'Is die sfeer dan vaak niet goed aan het begin van de dag tussen jou en je vrouw?'
Trickster: 'Eigenlijk is die sfeer altijd wel goed. Maar je weet maar nooit.'

Uitinterviewen

In het eerste deel van het uitinterviewen stelt de coach veel concrete vragen. Hij gaat fenomenologisch te werk. Hij hanteert een heel beschrijvende aanpak. In het geval van Victor vraagt de coach uit wat de Trickster doet als Victor thuis is. Hij vraagt: hoe doe je dat als Victor op het werk is.

In het tweede deel van het uitinterviewen gaat de coach na wat de beleving is van de Trickster. Of hij zijn taak altijd vol energie uitvoert. Of dat de Trickster er niet eens moe van wordt. Is dit beeld helder, dan legt de coach de verbinding met het verleden. Aan Victors Trickster stelt de coach de vraag: 'Wanneer ben jij in het leven van Victor gekomen? De Trickster komt hiermee in contact met de kwetsbaarheid. Op dat moment zijn Tricksters zelf ook vaak even aangedaan. Victors Trickster: 'Victor werd thuis vaak gepest door zijn vader. Het ging er heel grillig aan toe. Victor wist nooit wat te verwachten. Toen kwam ik om de hoek kijken. Ik werd er steeds beter in om de grillen te pareren. Ik ging die rol ook uitbouwen voor mijn zusje en zelfs voor mijn moeder.' Aan het eind van dit gesprek vraag ik wat de Trickster gedaan heeft voor Victor: 'Ik heb Victor en de rest van het gezin beschermd tegen de vader van Victor.'

Onderhandelen

Als een cliënt een zogenaamde 'primaire kant' heeft ontwikkeld, een deel dat zo sterk is dat het andere delen nog altijd verdrukt, gaan we onderzoeken wie er nog meer aan de binnenkant van Victor woont en wie nog niet vaak een stem heeft gehad. Doordat de Trickster gewaardeerd is, uitgenodigd is en geïnterviewd is, krijgt Victor voor het eerst een bewuste ervaring van deze energie. Met de Trickster is onderhandeld en hij is er na een tijdje akkoord mee gegaan om ook andere delen van de cliënt aan het woord te laten, mits de Trickster tussenbeide mag komen als hij dat wil. Dit is het begin van separatie met deze rol. Er is nu sprake van samenwerking tussen coach en Trickster.

Andere ikken

Als we nu andere subpersoonlijkheden uitnodigen, gaat er meer energie stromen dan voorheen. Andere delen komen vrijer en met meer energie aan het woord. Allereerst de Kwetsbare kant die eronder verstopt zat. Laat de cliënt het Verdriet dat er dan naar boven komt zo veel mogelijk toelaten en voelen. Het is al heel helend om de kwetsbaarheid gewoon toe te laten en te voelen. Dan komen ook alle andere kanten aan bod die verdrongen zijn, zoals Vertrouwen of de Egoïstische kant..

Middenpositie

De Kwetsbaarheid krijgt een nieuwe plek binnen Victor. In deze fase werkt de coach er aan dat Victor op een andere manier leert zorgen voor deze kwetsbaarheid. Hier kunnen de principes van geweldloze communicatie bijvoorbeeld van dienst zijn. De ene cliënt zal zich beter moeten leren afsluiten, zodat hij minder is aangedaan door de buitenwereld. Andere cliënten moeten zich juist meer leren openen. Victor leerde om eerder te adresseren als hij iets niet leuk vind (begrenzen) en uit te spreken wat hij juist wel wilde ('dit is mijn behoefte').

Deze manier van coaching vergt een aantal bijzondere vaardigheden van de coach. Ten eerste is de scheidslijn met therapeutische benaderingen dun of zelf verdwenen. Het gaat hier om coaching met een therapeutic touch. Hiervoor is de nodige supervisie en intervisie nodig. Anders is de kans groot dat je meer overhoop haalt bij de cliënt dan dat de coach aan heling kan bieden. Het uitnodigen van de cliënt vindt vanuit acceptatie plaats en niet vanuit strijd. De coach zet zelf zijn humor en verbazing in ('Zoohoo, dat doe je heel professioneel', 'Daar had je mij bijna ook uit het veld geslagen, maar gelukkig heb ik ook zo'n Trickster tot mijn beschikking!'). De coach kan in feite alleen met de Trickster in dialoog gaan, als de coach zijn eigen Trickster goed genoeg kent. De coach gaat tijdens de coaching vaak te rade bij zijn eigen subpersoonlijkheden en tapt hierop in, om te voelen wat er gebeurt en wat nu nodig is. De coach dient in zichzelf aan zijn eigen ikken gewerkt te hebben: deze dienen zelf onder begeleiding voldoende aan het woord te zijn geweest, om al hun gelaagdheden en manifestaties te hebben leren kennen en doorgronden.

Bewust Ego

De laatste fase bij de coachaanpak van de Trickster is om de middenpositie verder uit te bouwen. Dit is ook het doel als de cliënt andere subpersoonlijkheden vooraan heeft staan: het uitgangspunt van de coaching is dat er een zogenaamd Bewust Ego kan ontstaan, een 'vrije middenpositie', van waaruit er contact is met alle verschillende subpersoonlijkheden. Vanuit die vrije positie kiest Victor zelf en bewust wie op welk moment bepalend is.

Humor ingezet vanuit het Bewuste Ego

In het ontwarren van de diverse ikken kan humor als diagnostisch instrument gebruikt worden. Om tot het Bewuste Ego te komen kan humor ook actief als interventie gebruikt worden. Humor kent immers een relativerende, spirituele en helende kracht. Zodra wij om onze blokkades en onze pijn kunnen lachen, overstijgen we onze gebrokenheid, waardoor ook gekneusde relaties en verbrokkelde samenhangen hersteld kunnen worden (De Blot, 2013). De coach heeft bij het ontwikkelen naar het Bewuste Ego bijzondere aandacht voor het contact met de eigen kracht en kwetsbaarheid. Achter de humor die vanuit subpersoonlijkheden tot stand komt, gaat altijd kwetsbaarheid schuil. De cliënt kan leren voor deze kwetsbaarheid te zorgen door een Bewust Ego te ontwikkelen en vanuit dit Bewuste Ego te handelen. Dan kan de humor positief en vrij worden ingezet (tabel 1).

Tabel1

Humor vanuit het Bewuste Ego is onbezwaard, aangezien de grappen niet langer gemaakt worden om iemand te beschermen of iets te verdedigen. Humor vanuit het Bewuste Ego mag gewoon humor zijn, en kan vreugde en plezier brengen via onverwachte en geestige grappen. Bij deze humor gaat het puur om de vreugde zelf en het genieten: humor zoals humor bedoeld is.

Referenties

  • Bergson, H. (1993). Het lachen: Essay over de betekenis van het komische. Meppel: Boom.
  • Blot SJ, P. de Chauvigny de (2013). Reflectie van Paul de Blot SJ in nieuwsbrief rondom werkcolleges 2012-2013, Breukelen: Nyenrode Business University.
  • Halbertsma, E.H. & R. Stamboliev (2002). Polariteiten in personal coaching, Opleiding & Ontwikkeling, nr. 10, pp. 24-27.
  • Jung, C. G. (1972). Four archetypes. Mother, Rebirth, Spirit, Trickster. Vert. R.F.C. Hull. London: Routledge & Kegan Paul.
  • Morreall, J. (1983). Taking Laughter Seriously, New York: SUNY Press.
  • Stone, H. & Stone, S. (2006; nwe editie). Thuiskomen in jezelf. Groningen: De Zaak.
  • Stamboliev, R. (1988). De Energetica van Voice Dialogue. Groningen: De Zaak.

 

Waardeer dit blogbericht:
Getagged in: Cultuur HRD Trends

Ik ben psycholoog en senior coach met meer dan 30 jaar ervaring. Oprichter en directeur van het Instituut voor Transformatie Psychologie (ITP). Kernwaarde: zelf in proces blijven.


Sterke kanten: heldere diagnose gevolgd door snelle transformatie. Indien nodig schuw ik het diepere werk niet (coaching with a therapeutic touch).Ik werk eclectisch, het gaat niet om de methode(s) maar om maatwerk. Mijn specialiteit is Voice Dialogue (psychology of selves), maar ik ben getraind in een breed scala van benaderingen (o.a. focusing, Gestalt, opstellingen, lichaamswerk, energiemanagement, conflict hantering, relatietherapie).


Schreef De energetica van Voice Dialogue in 1988, uitgegeven in 6 talen en een aantal artikelen, o.a. Polariteiten in personal coaching (met Liesbeth Halbertsma, O&O, 2002-nr 10). 

Reacties