05
nov

Humor in coaching: serious business! - deel 1

Geplaatst door op in Artikelen
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 6595
  • 2 reacties
  • Afdrukken

Een zachtaardig grapje van een cliënt om de spanning te breken, de sarcastische grap waarmee een cliënt dominantie probeert te winnen, de cynische grap vol zwarte humor die iemands uitzichtloze perspectief verraadt... In twee artikelen kijken we naar humor in coaching. Humor kent binnen coaching en therapie vele gezichten. In dit artikel kijken we eerst naar de verschillende functies van humor. Vervolgens koppel ik vanuit Voice Dialogue een aantal subpersoonlijkheden aan deze functies. Wie in jouw cliënt heeft nu eigenlijk baat bij welke vorm van humor en wat kun je hiermee in coaching? In deel 2 gaan we in op één bijzondere subpersoonlijkheid, te weten: de Trickster.

Functies van humor

Humor is niet alleen om te lachen. Humor is serious business. Er zijn hele faculteiten mee bezig: van hersen- tot taalonderzoekers, van semantiek tot linguïstiek, van sociologie tot psycho(patho)logie. Humor combineert twee of meer inconsistente, niet-passende en incongruente delen of omstandigheden. Hierdoor ontstaat een verschuiving in perspectief, resulterend in een nieuwe derde positie. Die derde positie heeft veelal een functie. Het is niet voor niets dat we humor dagelijks tegenkomen in de praktijk van coaching en therapie.

Morreall (1983) en Bergson (1993) onderscheiden drie belangrijke functies van humor in coaching en therapie:

  • op speelse, stimulerende, creatieve en onverwachte wijze veroorzaken van incongruentie;
  • op agressieve en vijandige manier beïnvloeden van de machtsrelatie tussen spreker en luisteraar ter bevordering van superioriteit;
  • de ontlading van de lach, om de opwinding en opgebouwde spanning te doorbreken.

Een gezonde vorm van humor heeft genoeg aan zichzelf: die humor duidt op lichtheid, creativiteit, oorspronkelijkheid en wordt ingezet als talent. Maar er is ook humor met een bijsmaakje. Dat is bijvoorbeeld het geval als de cliënt bezig is om te ontsnappen aan de uitnodiging om diep in zichzelf te kijken? Of als de gecoachte – veelal met zwarte humor of vileine steken onder water – de strijd aangaat met de coach. Of – nog zo'n voorbeeld – als iemand met name bezig is om met behulp van humor de harmonie maar niet te verstoren.

Verbale humor en non-verbale humor

Niets pijnlijker dan humor die niet herkend wordt als humor. De indeling naar verbale en non-verbale humor in tabel 1 kan de coach behulpzaam zijn bij de identificatie van humor in de coachsetting.

Tabel 1

Gezichtsexpressies verdienen extra aandacht. Humor in deze vorm kan zich heel subtiel toen: een vinger langs de zijkant van een neus voorspelt een grapje en een pruillip verraadt een innerlijke dialoog of een stout grapje dat niet langer meer mogelijk lijkt te zijn. Lacht de cliënt om iets wat hij zelf zegt of denkt, of om een opmerking die de coach maakt, dan bevat deze lach doorgaans waardevolle informatie. De coach kan hier rechtstreeks naar vragen: "Waarom moest je lachen?"

Humor en de verschillende ikken

In coaching is het belangrijk dat de coach doorziet vanuit welk deel van de psyche de humor voortkomt. In zichzelf en bij de cliënt. Ik kijk door de bril van de Psychology of Selves. Beter gezegd: wij kijken door deze bril. Want de Psychology of Selves gaat er van uit dat een mens uit delen bestaat, ook wel ikken of subpersoonlijkheden genoemd. Deze subpersoonlijkheden zijn gehecht aan hun eigen 'domein' en zijn ieder op zoek naar hun eigen uitkomst (Stamboliev, 1991; Stone & Stone, 2006). Humor kan hen daarbij helpen. Zodra humor een gehechtheid toont of een doel dient, kun je er van uit gaan dat een subpersoonlijkheid deze humor aanstuurt. Alle subpersoonlijkheden zijn – op hun eigen manier – bezig om ofwel negatieve emoties (pijn/ verdriet/ angst/ schaamte/ schuld) te vermijden, ofwel om een doel te bereiken. Zo wil de Trickster verwarring veroorzaken, de Controller graag controle houden, de Pleaser wil het anderen graag naar de zin maken, de Strijder wil graag winnen (tabel 2).

Tabel 2

Het inzetten van humor om een incongruentie te laten ontstaan, zien we vooral terug bij de Trickster. De Trickster – als archetype ook wel bekend als de Nar of de Clown – gebruikt humor om te verstrooien en te verwarren. Neem de cliënt die aan het begin van de sessie zegt: "Ik heb er echt zin in, jij ook?" De Trickster ontsnapt zo lang als hij kan de dans. In een volgend artikel zoomen we in op het herkennen en ontmaskeren van de Trickster in coachingsrelaties.

Humor vanuit het thema superioriteit zien we terug bij de Controller, de Strijder en de Innerlijke Criticus/ Judge. Het doel van de controller is om de regie (controle!) te behouden. In therapie of coaching wil hij een bepaalde angst of kwetsbaarheid vermijden. De controller wil iets niet laten zien. De Controller zet humor in om zelf maximaal te blijven bepalen wat hij van zichzelf laat zien aan zijn omgeving. Zo zien we deze grapjes maken om de aandacht van de coach af te leiden en deze te beïnvloeden. Bijvoorbeeld: "Ik ben goed in gedachten lezen. Ik zeg altijd: "Try me!"

Hij kan ook heel charmant zijn en 'veinzen ' dat hij het de volgende keer beter zal doen. Je voelt echter dat hij achter zijn rug zijn vingers gekruist heeft: telt niet! De strijder is er op uit om te winnen. De strijder zien we anderen aanvallen. Bijvoorbeeld door schamper te lachen om suggesties die de coach doet. Voor de Strijder geldt, dat deze pas recht van bestaan heeft, als hij wint. Bij deze en de volgende subpersoonlijkheid komen we vileine, afbrekende humor en sarcasme tegen.

De Innerlijke Criticus/ Judge is de derde bij wie Superioriteit het grondthema is. Zij zijn de criticasters, de vileine recensenten die constant oordelen over ons functioneren. Het grote verschil tussen de Innerlijke Criticus en de Judge is dat de Innerlijke Criticus naar binnen gericht is en met de zweep klaarstaat ten aanzien van de eigen fouten. De Judge is dezelfde instantie, maar dan naar de buitenwereld gekeerd. De Innerlijke Criticus/ Judge wijzen (vaak cynisch of sarcastisch) fouten aan om zo zichzelf of de ander belachelijk te maken. Doordat de Innerlijke Criticus zichzelf afwijst, is hij anderen voor om hem af te wijzen. De Judge speelt de fouten naar buiten toe uit. Dat kan verbaal, maar ook non-verbaal (smalend lachje, opgetrokken wenkbrauw) gebeuren. De Judge legt alle kritiek buiten zichzelf en zoekt naar fouten in de buitenwereld. Hoe fouter de buitenwereld, hoe beter de persoon over zichzelf kan voelen. Als deze subpersoonlijkheid dominant is, is er veelal sprake van een vorm van afhankelijke eigenwaarde.

Het ontladen middels humor zien we het sterkste terugkomen bij de Pleaser. De Pleaser zal lichte, grappige humor gebruiken, om alle mogelijke spanningen zo veel mogelijk te reduceren: "Gezelligheid kent geen tijd. Maar ik heb wel trek in een kopje thee!". Hij gebruikt humor om de confrontatie te vermijden. Hij is degene die tijdens de coaching bijvoorbeeld grapjes gebruikt om te voorkomen dat er stiltes vallen. Zijn grapjes hebben als doel dat hij aardig gevonden blijft worden en hij is er op uit om met zijn humor het de ander zo goed mogelijk naar zijn zin te maken.

Catharsis

Afhankelijk van de subpersoonlijkheid die humor inzet, krijgt humor dus zijn typische lading en betekenis: de Trickster zet de humor in om te verstrooien en te verwarren. De humor kan ook worden gebruikt om op een bepaalde manier superioriteit te tonen, of die superioriteit nu via controle en regie houden (Controller), via macht (Strijder) of via kritiek leveren (Innerlijke Criticus/ Judge) bereikt wordt. Voorts kan de Pleaser humor gebruiken om de spanning te reduceren. In veel gevallen helpt de humor om de subpersoonlijkheid te laten bestaan. Er zijn ook vormen van humor die voor catharsis en doorbraken in het innerlijke systeem van de cliënt zorgen. Neem zwarte humor of zogenaamde Joodse humor. Deze kan grote opluchting brengen bij lijden. Het kan voor een gezonde dosis zelfspot en relativeringsvermogen zorgen. Verschillende stand-up comedians, zoals Eddy Murphy, gebruiken deze vorm van humor om taboeonderwerpen aan te snijden. Hierdoor maken ze een energie vrij die tot dat moment geblokkeerd was. Vanuit Voice Dialogue praten we dan over energie van verstoten subpersoonlijkheden die vrijkomt. Wordt deze humor echter door een andere subpersoonlijkheid gekanaliseerd, dan wordt deze catharsis vermeden en raakt de humor vervormd tot een zwaar cynisch signaal, zonder dat er enige vorm van bevrijding is.

Het herkennen, duiden, ontmaskeren én actief inzetten van verschillende vormen van humor in de coaching is dus van vitaal belang om een optimale persoonlijke ontwikkeling van de cliënt mogelijk te maken.

Referenties

  • Bergson, H. (1993). Het lachen: Essay over de betekenis van het komische. Meppel: Boom.
  • Blot SJ, P. de Chauvigny de (2013). Reflectie van Paul de Blot SJ in nieuwsbrief rondom werkcolleges 2012-2013, Breukelen: Nyenrode Business University.
  • Halbertsma, E.H. & R. Stamboliev (2002). Polariteiten in personal coaching, Opleiding & Ontwikkeling, nr. 10, pp. 24-27.
  • Jung, C. G. (1972). Four archetypes. Mother, Rebirth, Spirit, Trickster. Vert. R.F.C. Hull. London: Routledge & Kegan Paul.
  • Morreall, J. (1983). Taking Laughter Seriously, New York: SUNY Press.
  • Stone, H. & Stone, S. (2006; nwe editie). Thuiskomen in jezelf. Groningen: De Zaak.
  • Stamboliev, R. (1988). De Energetica van Voice Dialogue. Groningen: De Zaak.

 

Waardeer dit blogbericht:
Getagged in: Cultuur HRD Trends

Ik ben psycholoog en senior coach met meer dan 30 jaar ervaring. Oprichter en directeur van het Instituut voor Transformatie Psychologie (ITP). Kernwaarde: zelf in proces blijven.


Sterke kanten: heldere diagnose gevolgd door snelle transformatie. Indien nodig schuw ik het diepere werk niet (coaching with a therapeutic touch).Ik werk eclectisch, het gaat niet om de methode(s) maar om maatwerk. Mijn specialiteit is Voice Dialogue (psychology of selves), maar ik ben getraind in een breed scala van benaderingen (o.a. focusing, Gestalt, opstellingen, lichaamswerk, energiemanagement, conflict hantering, relatietherapie).


Schreef De energetica van Voice Dialogue in 1988, uitgegeven in 6 talen en een aantal artikelen, o.a. Polariteiten in personal coaching (met Liesbeth Halbertsma, O&O, 2002-nr 10). 

Reacties